Gebed tot de H. Geest
Heilige Geest, U alleen hebben wij om ons te geleiden.
Maak dat U thuis bent in ons hart;
leer ons de weg die wij moeten volgen
en hoe wij die moeten gaan.
Wij zijn zwakke mensen en zondaars
Laat niet toe dat wij de wanorde bevorderen.
Laat onwetendheid ons niet op de verkeerde weg brengen,
Noch partijdigheid ons handelen beïnvloeden.
Maak dat wij in U onze eenheid vinden,
Opdat wij samen kunnen gaan naar het eeuwige leven
En ons niet verwijderen van de weg van de waarheid
En van wat juist is.
Dat vragen wij U,
Die overal en in iedere tijd werkzaam bent
In de gemeenschap van Vader en Zoon
In de eeuwen der eeuwen. Amen.

Iets over de achtergrond van waaruit ik spreek
Mijn thuisplek is Abdij Koningsoord in het buitengebied van Arnhem, op de grens van Oosterbeek. Een gemeenschap van 17 zusters, behorend tot de wereldwijde Orde van de Cisterciënzers van de Strikte Observantie, broeders en zusters, monniken en monialen. Deze Orde wortelt in de monastieke traditie van evangelisch leven die in de Regel van St. Benedictus haar uitdrukking vindt. Aan deze traditie gaven de stichters van Cîteaux in de periode 1098-1134 een eigen vorm. In de context van die tijd – de Gregoriaanse hervorming – wilden zij terug naar de oorspronkelijke beleving van de Regel. Zij stichtten in de eenzaamheid en wildernis van Cîteaux, nabij Toulouse, het Nieuwe Klooster. Aspecten die een duidelijk accent kregen en krijgen zijn de ervaring van wat speelt in het eigen hart in ontmoeting met het Woord in de context van een gemeenschappelijk leven in eenzaamheid en stilte, eenvoud en afzondering. In de 17e eeuw vond er ook hier een hervorming plaats vanuit de Franse Abdij La Trappe, de naam die is blijven voortleven en waaronder de zusters en broeders worden gekend.
Hoe wordt dit leven geleefd?
Het is een leven in gemeenschap geheel toegewijd aan God.
Met een welbepaalde vorm van zusterlijke eenheid, eenzaamheid en stilte, gebed en werk en levensdiscipline, onder een Regel en een Abdis. Hiermee wordt de verborgen apostolische vruchtbaarheid en groeikracht uitgedrukt binnen het Mystiek Lichaam van Christus. Na een jarenlange ingroei van vorming en onderscheiding legt een kandidaat tijdens een openbare Eucharistieviering haar gelofte van monastiek levensgedrag af voor het leven, wat inhoudt: het in eenvoud van hart zoeken van God, onder geleide van het evangelie, waarbij ze niets behoudt voor zichzelf. En een celibatair leven omwille van het Rijk der hemelen. De grondwet voor het leven in gemeenschap is: eenheid van geest in de liefde Gods, een band van vrede tussen allen in volhardende liefde, communio in het delen van alle goederen. Met het grootste geduld elkaars zwakheden verdragen, deemoedige dienstbaarheid, en het gebed voor elkaar.
De communiteit vormt één lichaam in Christus. De gaven die ieder ontvangt zijn er om te delen met anderen. Wat de een niet heeft, vindt zij bij de anderen. Dit bouwt de gemeenschap op.
Evenwicht tussen Werk Gods, gebed, lectio divina en handenarbeid behoort tot het wezen van de cisterciënzer levenswijze . Dat evenwicht is gericht op de persoon. Een trouwe toeleg op de lectio divina voedt sterk het geloof in God. Deze monastieke praktijk, waarin het Woord Gods wordt beluisterd en herkauwd, is bron van gebed en leerschool van beschouwing. Het is een spreken van hart tot hart met God. Elke dag de nodige tijd hieraan geven. Lectio divina die gezamenlijk gebeurt, wordt door de traditie bijzonder gewaardeerd. Met een berouwvol hart en intens verlangen zal ieder zich vaak aan het gebed wijden. Wonend op aarde, is haar innerlijk gericht op het hemelse. Ons vaderland is in de hemel, zegt de Hebreeënbrief. Zij verlangt met heel het hunkeren van de Geest naar het eeuwig leven.
De H. Maagd Maria-ten-hemel-opgenomen, leven, vreugde en hoop voor alle pelgrims op aarde, wijkt nooit uit haar hart. De zwijgzaamheid wordt gerekend tot de voorname monastieke waarden van de Orde. Zij beveiligt de eenzaamheid van ieder in de gemeenschap. Zij bevordert de memoria Dei, het zich God her-inneren en de communio onder de zusters. Het opent het hart voor de ingevingen van de H. Geest en leidt naar de bekering van hart en het eenzaam gebed voor Gods aanschijn.
Omdat de stilte hoedster is én van het spreken én van de gedachten, zullen de zusters zich te allen tijde hierop toeleggen, vooral gedurende de nacht. De vaders van Cîteaux zochten in alle eenvoud om te gaan met de eenvoudige God. Naar hun voorbeeld zal de levensstijl eenvoudig zijn en sober. Alles in het huis van God zal in dienst staan van deze levenswijze, ook in de viering van de liturgie. Zorg dragen voor onderhoud van de omgeving en rijkdommen van de natuur verantwoord beheren is zeker nu een belangrijk item, indachtig Laudato Si van Paus Franciscus. Wie niets boven de liefde van Christus stellen, houden zich verre van een wereldse wijze van handelen. Dit vereist volgens de monastieke traditie een zekere mate van afzondering (het monastieke slot, vandaar slotzusters). Daarom moet het klooster zo worden gebouwd dat het de rust en de eenzaamheid van de bewoners veilig stelt.
De traditie om gasten en armen als Christus te ontvangen blijft levend, afhankelijk van de omstandigheden. (Denk maar terug aan de pandemie van Covid-19) Met eerbied en hartelijkheid worden zij onthaald die door Gods voorzienigheid naar het klooster worden geleid, zonder dat deze dienst inbreuk maakt op de monastieke sfeer.
U ziet, zo’n gemeenschap is werkelijk een School van Liefde, waar het dubbelgebod van de Liefde die God is, wordt geleerd door ervaring. Ik durf te zeggen dat zo’n school een meditatieve School is, waar we leren dat heel ons leven wordt tot gebed, al ons doen en laten.
Onze blikrichting leren we veranderen door het middelpunt van ons leven te verschuiven van zelfbewustzijn naar zelfovergave. God is het middelpunt waarop al onze krachten zich richten. Hij is de bron en wij zijn het uitvloeien van zijn kracht, de eb en vloed van zijn getijden, zegt Abraham Heschel. Het is de weg naar de zuiverheid van hart. Zalig zijn de zuiveren van hart, want zij zullen God zien zegt Jezus.
Een abdis zei eens: ‘We moeten de grondslagen van ons menszijn opnieuw aanleren.’ De geschiedenis van de mens begint met de zonde; dat is de waarheid omtrent zijn aanvang. Het is belangrijk om het kwaad, de dood, de wanorde, het lijden, de verlossing te benoemen. Want juist de pijnlijke ervaring van dat onbegrijpelijke mysterium iniquitatis – die innerlijke onbegrijpelijke wet van het goede willen, maar het niet doen – vraagt om vorming in liefdesbekwaamheid, volgens de benedictijnse methode op basis van de nederigheid en de gehoorzaamheid.
Liefdesbekwaamheid bepaalt de menselijke persoon: God is liefde en de naar zijn beeld geschapen menselijke persoon is liefde. Liefde in al zijn vezels en alle gelaagdheden van zijn psychologische, fysische en spirituele constitutie; liefde in al zijn antropologische complexiteit.
De liefde is de eenheid makende factor van die eenheid ziel-lichaam, die door het moderne denken herleid neigt te worden tot biologie of neurale energie. Deze eenheid van lichaam en ziel wordt bewoond door de geest: dat is het eigen statuut van het mènselijk schepsel tussen de andere levende wezens, de adem in hem van Gods adem. We moeten die eenheid opnieuw aanleren in het liturgisch leven, dat vormend is voor het lichaam, in een spiritualiteit die de ziel voedt, in een broeder- en zusterschap die woonplaats van de Geest is.
Die drie elementen komen overeen met de drie basiselementen van de benedictijnse en cisterciënzer spiritualiteit: de arbeid (lichaam), de lectio (ratio) en het persoonlijk en liturgisch gebed (geest). Vervolgens kunnen we dit drietal in verband brengen met de Personen van de heilige Drieëenheid: het lichaam met de Vader die het schiep, de rede (ratio) met het Woord, de geest met de affectus, Gods diepe leven binnenin.
Inderdaad, het thuisland van de liefde is de Drieëenheid. Eèn is er leraar van die school en tegelijk getuige, vader en moeder, vriend en broer, gezel: de Christus. Aanvankelijk houden we van Hem als slaven, daarna als huurlingen, daarna met een onzelfzuchtige liefde van zonen en dochters en als bruid, in antwoord op de liefde waarmee de Vader ons heeft liefgehad. Het minnend antwoord van onze vrijheid groeit gelijktijdig met onze persoonlijke groei’.
Over het klimaat van zwijgzaamheid en stilte in de gemeenschap, waarin dit gebeurt zegt Romano Guardini : “Grote dingen komen tot stand in de stilte, in het heldere licht van de naar binnen gerichte blik, in een discreet genomen besluit, in verborgen offers en overwinningen, wanneer de liefde het hart raakt en de vrije geest tot handelen wordt uitgenodigd. De stille krachten zijn waarachtig sterke krachten…. We willen onze aandacht wijden aan de meest verborgen, de meest stille gebeurtenissen waarvan de bronnen in God verborgen zijn, ontoegankelijk voor menselijke blikken”.
Kardinaal Sarah zegt in zijn boek over de stilte: “De inwendige stilte maakt een einde aan oordeel, hartstochten en verlangen. Wanneer we ons de inwendige stilte eigen gemaakt zullen hebben, dan kunnen we die ook met ons meedragen in de wereld en kunnen we overal bidden”.

St. Augustinus zegt: “We hebben in ons leven geen andere opdracht dan het oog van het hart zuiver te houden, waarmee we God kunnen zien.”
De benedictijner monnik David Steindl Rast zegt: “Wat ons in welk ogenblik dan ook overkomt, kan voor ons aanleiding worden om God te ontmoeten. In wat ons overkomt en tegemoet komt, kunnen wij ten diepste een goddelijk Gij herkennen, die ons aanziet en tot ons spreekt. Het is immers de mysterieuze diepte van de werkelijkheid, dat we enerzijds ’in God leven, bewegen en zijn’- als een druppel in de oceaan- en dat we tegelijk tegenover dit geheim kunnen staan in een heel persoonlijke betrekking, als de Gij die het ons fundamenteel mogelijk maakt om ik te zeggen.” “Tijdens het goddelijk officie, in het oratorium, in het klooster, in de tuin, op het land of waar dan ook, of hij nu neerzit, rondloopt of staat”( RB 7,63) ontmoet de monnik deze goddelijke Gij en in deze ontmoeting wordt alles transparant voor en verlicht door de goddelijke heerlijkheid. Godsontmoeting is het geschenk diep in het hart van alles wat ons elk ogenblik opnieuw gegeven wordt.
Alles is genade zegt Augustinus, alles is geschenk. Dat gaat alleen op als we ons bewust zijn dat het eigenlijke geschenk, – verborgen in alles wat ons gegeven wordt – , de gelegenheid is. Het geschenk dat we dankbaar uitpakken is een gelegenheid. Gelegenheid is altijd uitdaging én uitnodiging!
Zelfs als een ervaring van ‘overbelast te worden’ niet wordt weggenomen, mag ik toch op Gods genade vertrouwen en in vertrouwen laten groeien. Dat is eigenlijk het grootste geschenk bij de uitdagingen van wat voor ons ‘onmogelijkheden’ zijn; door wat ons als onmogelijk voorkomt kunnen we een Godsvertrouwen leren dat tegelijk een levensvertrouwen is.
Waar anders komt ons het grote geheim tegemoet, dat we God noemen, dan midden in het geheim dat we leven noemen? Het geheim schenkt ons weliswaar niet altijd wat we willen, maar altijd wel wat goed voor ons is. Ook als we het niet als zodanig herkennen. Geheim is die uiteindelijke werkelijkheid die we niet kunnen begrijpen, maar toch kunnen verstaan, namelijk op het moment dat het geheim ons aangrijpt.
St. Bernardus (1091- 1153) maakt een toespeling op dit belangrijke onderscheid tussen intellectueel begrijpen en verstaan door aangegrepen worden, als hij zegt: begrippen maken geleerd, aangegrepen worden (affectus) maakt wijs. Voor wie zo wordt aangegrepen kan elke alledaagse ervaring tot Godsontmoeting worden. Dit aangegrepen worden is wat er gebeurt op het moment van de gehoorzaamheid. We luisteren dan zo diep naar het Eeuwig Woord in zijn vergankelijke vormen dat het ons aangrijpt en door liefdevol handelen in de heilige Geest ons thuisbrengt in het stilzwijgen waaruit het ontspringt. Alleen deze opening van de oren van het hart (RB Prol. 1) leidt ons tot verstaan in de volle zin van het woord, namelijk midden in het geheim van de drie- ene- God staan, in wie wij leven, bewegen en zijn.
Het is wat speelt in het hart dat vraagt om omgevormd te worden! Het is ’bijbels’ leren denken, God leren kennen en daardoor mijzelf.
Wat volgt zal in grote lijnen schatplichtig zijn aan Cassianus en Evagrius en Isaac de Syriër. Wie waren zij?
Johannes Cassianus geboren in de 2e helft van de 4e eeuw in Z.O. Europa trok met zijn vriend Germanos als monnik naar de Egyptische woestijn om er met de woestijnvaders te leven. Hij schreef zijn ervaringen op in de Collationes- de gesprekken- en Institutiones. Hij stichtte in Zuid Gallië twee kloosters en stierf er in 435. Zo werd de spiritualiteit van de woestijnvaders bekend in het Westen.
De Regel van de Meester en die van St. Benedictus zijn er schatplichtig aan.
Evagrius Ponticus werd geboren in de 1e helft van de 4e eeuw aan de oevers van de Zwarte Zee en stierf in 399. Hij wordt gerekend tot de belangrijkste ascetische schrijvers van de vierde eeuw. In de 2e helft van zijn leven leefde hij als kluizenaar in de Egyptische woestijn. Hij werd beroemd om zijn ascetische leven en geschriften, hoewel de heilige Hiëronymus hem beschuldigt van Origenistische dwalingen. Toch zijn veel van zijn werken vertaald in het Latijn.
Isaak de Syriër leefde in de 7e eeuw. Hij werd geboren in Quatar. Na vijf maanden bisschop van Ninive te zijn geweest, keert hij terug naar zijn kluizenaarsleven. Hij is de bekendste Oudsyrische auteur. Al vanaf het begin van de negende eeuw worden zijn werken vertaald en zijn ze bekend in het Westen.
Woestijnvader Abba Mozes vraagt aan Cassianus en zijn vriend Germanus wat hen bezielt, dat ze alle moeiten en lasten van het monniksleven op zich nemen: vasten, waken, aanhoudend lezen en overwegen van de Schrift, langdurige arbeid, armoede en gebrek, … ze leven nu in deze barre woestijn, in plaats van in hun vaderland bij hun familie en vrienden. Waarom?
Het einddoel van de monnik – zegt Cassianus– is het Rijk der hemelen, God zelf. Je bereikt het door zuiverheid van hart.
Evagrius zegt door apatheia, gezondheid van de ziel. Dit is niet: een apathisch zijn, de afwezigheid van alle emoties, nergens door geraakt worden, maar een vrij zijn van de passies die onze geest verduisteren. Apatheia betekent dat het verlangen uitgaat naar het goede, naar de deugd, naar God. Agressie is gericht tegen dat wat de deugd in de weg staat, niet tegen mensen; de rede richt zich op de contemplatie van de werkelijkheid.
De vrucht van de apatheia is liefde: Je gaat de dingen zien en waarderen om wat ze werkelijk zijn, niet om wat ze voor mij betekenen. Zolang je steeds maar je innerlijke video’s afspeelt, zoals Martin Laird ze noemt, gaat het steeds om mijn rol in het geheel, en kleuren mijn begeerten en angsten de mensen en de dingen om me heen. In de Regel van Benedictus heet apatheia nederigheid.
Cassianus zegt dat bij alle inspanningen die we zelf kunnen en moeten doen, uiteindelijk alles afhankelijk is van Gods genade. Het is steeds én eigen inspanning én vertrouwen op zijn genade. Dat is hoopvol en relativerend. Ik kan voortdurend struikelen, maar Gods genade kan dan nog steeds ingrijpen, ook al schiet mijn eigen kracht hopeloos tekort.
Het schietgebed dat Cassianus aanbeveelt, is: “God, kom mij te hulp, Heer, haast U mij te redden.”
Zuivering van hart betekent de weg gaan om ons hart voor alle schadelijke hartstochten onkwetsbaar te maken en te bewaren en langs deze treden tot de volmaakte liefde opklimmen. (Coll.1,7)
In de schuldbelijdenis aan het begin van de Eucharistieviering belijden we dat “we gezondigd hebben in gedachten, woorden en werken …” Dat zijn de boze gedachten uit het hart, die ons afhouden van het goede. Want alles begint met de gedachten. ‘Niet wat de mond binnengaat, bezoedelt de mens; de mens wordt bezoedeld door wat de mond uitgaat. Want uit het hart komen voort boze gedachten, moord, echtbreuk, ontucht, diefstal, valse getuigenis en godslastering. Die dingen zijn het die een mens bezoedelen.’ (Mt. 15, 11, 18-20)
Het is de strijd tegen de boze gedachten, tegen wat tot obsessie leidt, verslaafd maakt ( Grieks de logismoi). Onze verlangens, woorden en daden vinden hun oorsprong in onze gedachten. Er zijn gedachten die ons dichter bij God brengen en gedachten die ons van Hem vandaan leiden. Gedachten die ons ingegeven worden door de demonen, zegt Evagrius, in de hoop dat we erop doorgaan en de weg kwijt raken.
Waakzaamheid is nodig. Alert zijn op de gedachten die in je opkomen en steeds onderscheiden en de keuze maken of deze gedachte in je hart mag blijven of niet. Iedere keuze verandert de diepste kern van je persoon een heel klein beetje. Het is een kans om je ziel iets meer naar Christus toe te keren, tot zijn gedachten.
Er is een verband tussen gedachten en daden:
Let op je gedachten, het worden woorden.
Let op je woorden, het worden daden.
Let op je daden, het worden gewoontes.
Let op je gewoontes, ze worden je karakter.
Let op je karakter, want het wordt je lotsbestemming.